در ستایش بی سوادی

کتاب در ستایش بی سوادی نوشته هانس ماگنوس انسنس برگر، نویسنده، شاعر و روزنامه نگار مطرح آلمان، توسط نشر ماهی منتشر شده است. این کتاب مجموعه چهار مقاله مهم با عناوین «در ستایش بی سوادی»، «مهاجرت بزرگ»، «نگاهی به جنگ های داخلی»، و در نهایت «نکته هایی درباره تجمل کهنه و نو» است. با اینکه این مقالات در دهه 90 میلادی نوشته شده اند، با ارائه دیدگاهی جهانی، تاریخی و انسان شناسانه نسبت به مسائل مختلفی چون سواد، رسانه، جنگ، آوارگی، مصرف، تجمل و نقش رسانه هنوز هم دردو دهه بعد، بازتاب دهنده مسائل کنونی دنیای معاصر هستند.

مقاله در ستایش بی سوادی به درخشان ترین و واضح ترین شکل، مقوله بی سوادی را با دو مفهوم «بی سواد نوع اول» و «بی سواد نوع دوم» با رویکردی تاریخی به تصویر کشیده است. «در ستایش بی سوادی» با طرح سئوالی در خطاب به عموم مردم درباره چیستی و جایگاه سواد آغاز می شود. با اشاره به «فرهنگ مطالعه» و «فرهنگ نوشتار» که به زعم وی روی به زوال است. برگر مقاله را با بیان احترامی عمیق که برای بی سوادان قائل است آغاز می کند، چرا که به باور وی همین بی سوادان بوده اند که در طول تاریخ با کمک اسطوره ها ادبیات آفریدند. وی به مسئله نادانی در دوران پیش از روشنگری ارجاع می دهد، که ریشه «ستم دیدگی سیاسی و استثمار اقتصادی» تلقی می شد و دوران روشنگری را به عنوان پاسخی به آن شرایط معرفی می کند. با این حال، در این روایت تاریخی، تفاوت مهمی را میان دو واژه «روشنگری» و «آموزش»، واژه ای که از قرن هیجدهم به شکلی گسترده در کل اروپا به کار گرفته شد، قائل می شود. و به تبع آن این ایده که آموزش پاسدار فرهنگ خواهد بود را نقد می کند. با بازگشت به برنامه های سوادآموزی، سیاست های فرهنگی، و شعارهای فرهنگی احزاب مختلف در زمان تبلیغات انتخاباتی با عنوان لغو تبعیضات آموزشی، برابری آموزشی برای همه و عباراتی مشابه، خواننده را متوجه تفاوت هدف سوادآموزی با روشنگری می کند. به باور وی، تمامی این فعالیت ها در حوزه سواد آموزی، نه تنها در راه رهایی انسان از زنجیر نادانی نبوده، که تنها در راه سودرسانی به صنعت و سرمایه داری بوده است، سرمایه دار و صنعتی که نیازمند کارگر ماهر باسواد است. برگر پیشرفت در حوزه سواد را پیشرفتی کاملا متفاوت می داند:

«این پیشرفت عبارت از آن بود که بیسوادان، این «نازلترین طبقهی انسانی»، را رام کنند، تخیل و اندیشهی شخصیشان را از آنان بگیرند و از صفحهی ذهنشان بشویند، تا از این پس نهتنها نیروی عضلات آنها و مهارت فنیشان را به کار گیرند، بلکه از مغزهایشان هم بهرهکشی کنند.»

و به این ترتیب، وی نشان می دهد که چگونه سواد در خدمت اقتصاد و صنعت منجر به تولید طبقه متوسط و نوظهوری از باسوادان بی سواد می شود که وی آن ها را بی سوادان نوع دوم می خواند. نوع دوم، به این دلیل که خواندن و نوشتن می دانند، و محصول نیاز این اقتصاد نوظهور یعنی «تولید فروشنده باسواد» هستند. وی یادآور می شود که این تنها واژه ها هستند که تغییر کرده اند وگر نه هنوز هم در حوزه فرهنگی تمامی جوامع با خطر فروپاشی و کاست فرهنگی رو به رو هستند. و این بی سوادان نوع دوم هستند که امروزه در سطح اجتماع از بالاترین و والاترین مرتبه های اقتصادی و شغلی برخوردارند.